أحمد بن محمد مسكويه الرازي ( مترجم : ابو القاسم امامى و على نقى منزوى )
27
تجارب الأمم ( فارسى )
لقبهايى كه به وى دادهاند نويسندگانى كه از مسكويه نوشتهاند ، چه پيشينيان و چه پسينيان ، وى را حكيم ، متكلّم ، فيلسوف اخلاق ، مورخ ، رياضىدان ، مهندس ، زبانشناس ، اديب ، شاعر ، نويسنده ، باهوش ، نقاد ، تيزفهم ، بسيار آگاه برنامههاى كهن و زبانهاى باستان خواندهاند . خواجه نصير طوسى در اخلاق ناصرى ، از او به عنوان « استاد فاضل و حكيم كامل » ياد مىكند . افزون بر لقب مسكويه ، عنوانهايى ، همچون خازن [ رئيس كتابخانه ] نديم [ همنشين سران آل بويه ] ، داشته است . عنوان « معلم سوم » را به وى نيز بخشيدهاند . با آن كه معاصرش پور سينا نيز نامزد اين لقب بوده است . گويند : مسكويه را معلم سوم بدان گفتهاند كه در بازسازى شاخهء عملى فلسفهء يونان يعنى فلسفهء اخلاق و استوار كردن پايههاى آن نقشى بىهمتا داشته است . چنان كه هيچ مصنفى كه حتى تا امروز در فلسفهء اخلاق كتابى نوشته ، بر آن چه او آورده است چيزى نيفزوده . تهذيب الأخلاقاش اوج سخن در فلسفهء اخلاق اسلامى است كه به خامهء يك ايرانى به زبان تازى نوشته آمده است . شگفتى در اين است كه برجستهترين كتابى كه در زبان فارسى ، هم در فلسفهء اخلاق ، در دست است ، باز از آن مسكويه است . مقصود كتاب اخلاق ناصرى است كه خواجه نصير طوسى آن را بر پايهء تهذيب الاخلاق [ الطهاره ] مسكويه به فارسى نوشته است . ابيات مخلصانهاى كه خواجه نصير درباره تهذيب و نويسندهاش مسكويه رازى ، در زمانى پيش از نوشتن اخلاق ناصرى ، به تازى سروده ، و در مقدمهء اخلاق ناصرى آورده است ، خود نشانهء ارزش والايى است كه خواجه براى كتاب تهذيب مىشناخته و نشانهء تأثير بزرگى كه مسكويه پيشاپيش ، بر خواجه نهاده بوده است . گويد : بنفسى كتاب حاز كلّ فضيلة * و صار لتكميل البريّة ضامنا مؤلّفه قد أبرز الحقّ خالصا * بتأليفه من بعد ما كان كامنا و وسّمه باسم الطهارة قاضيا * به حقّ معناه و لم يك مائنا لقد بذل المجهود للّه درّه * فما كان فى نصح الخلائق خائنا « جانم فداى كتابى كه همهء برترىها را از آن خويش كرده و كامل كردن مردمان را ضامن شده است .